• بلاتردید، روزه یکی از بزرگ‌ترین عباداتی است که نه تنها در شریعت اسلام، بلکه در شرایع پیش از اسلام هم صبغه و سابقه داشته است «حتی قبایل بدوی نیز جهت راندن شیاطین از خود یا برای به دست آوردن خشنودی خدایان روزه می‌داشتند. اعراب جاهلی نیز نوعی روزه و امساک را
  • بلاتردید، روزه یکی از بزرگ‌ترین عباداتی است که نه تنها در شریعت اسلام، بلکه در شرایع پیش از اسلام هم صبغه و سابقه داشته است «حتی قبایل بدوی نیز جهت راندن شیاطین از خود یا برای به دست آوردن خشنودی خدایان روزه می‌داشتند. اعراب جاهلی نیز نوعی روزه و امساک را به عنوان عبادت و تنزّه باور داشتند.» (احکام القرآن، محمد خزائلی، صص ۴۱۶-۴۱۵)

    ورود مفاهیم و موضوعاتی همچون «فطریه» و «رمضانیه» در عرصه شعر و ادب فارسی به خوبی نشان می‌دهد که این موضوع خُردی نبوده است که مورد بی‌مهری و بی‌توجهی شاعران و ادبای تاریخ پربار فرهنگ و ادب ایران زمین قرار گیرد هر چند این مهم، فراز و فرودهای بسیاری نیز داشته است.

    «راقم این سطور» با همه بضاعت مزجاه خود و با اندک مایه‌ای که در فرهنگ و ادب ایران زمین دارد می‌تواند این ادعا را داشته باشد که مولانا، توجهی ویژه به رمضان داشته و درک و دریافتی بسیار زیبا و عاشقانه از این ماه مبارک داشته است از همین روست که در زندگی او گفته‌اند که او بیشتر ایام سال را روزه بوده است و در هنگامه افطار نیز به اندکی بسنده می‌کرده و خود در هنگامه آمدن ماه صیام، توصیه می‌کرده است که «دست بدار از طعام، مائده جان رسید.»

    او مشفقانه ما را توصیه می‌کند که:

                                  باش در روزه شکیبا و مصر                                     دم به دم قوت خدا را منتظر

                                 کان خدای خوب کار بردبار                                      هدیه‌ها را می‌دهد در انتظار (۵/۱۷۴۹,۱۷۵۱)

    این ابیات دل‌انگیز از دوران کودکی در یادم است که در ایام رمضان، عزیز خوش‌آوازی در مایه دشتی در رادیو می‌خواند که آن موقع از تلویزیون خبری نبود و به خیلی از خانه‌ها راه پیدا نکرده بود:

                                 لب فرو بند از طعام و از شراب                                سوی خوان آسمانی کن شتاب(۵/۱۷۳۰)

                                 گر تو این انبان ز نان خالی کنی                               پر ز گوهرهای اجلالی کنی

                                 طفل جان از شیر شیطان باز کن                              بعد از آنش با ملک انباز کن (۱/۱۶۳۹-۱۶۴۰)

    مولوی درک درستی و زیبایی از رمضان داشته است که می‌گوید:

                                 روزه چو قربان ماست زندگی جان ماست                تن همه قربان کنیم جان چو به میهمان رسید

    از نظرگاه بزرگمردی مثل مولانا، رمضان ماه عشرت است و طرب و سرزندگی:

                                 آمد قدح روزه، بشکست قدح ها را                          تا منکر این عشرت، بی‌باده طرب بیند

                                 ماه رمضان آمد، آن بند دهان آمد                            زد بر دهن بسته تا لذّت لب بیند

    آثار گرانسنگی که از مولانا بر جای مانده تجاربی ارزشمند از این مرد روحانی را به تصویر کشیده است و نشان می‌دهد که این مرد تجارب بسیار بلندی را در قالب شعر برای بشریّت به یادگار گذاشته است.

    تجربه او را از رمضان- این ماه عزیز خداوندی- در غزل ذیل بنگرید که چه مایه از شور و شعور در آن موج می‌زند:

                                 دلا در روزه میهمان خدایی                                     طعام آسمانی را سرایی

                                 در این مه چون در دوزخ ببندی                               هزاران در ز جنّت برگشایی

                                 برون کن خرقه کان زین چار رقعه ست                     بیاموز از خدا این کدخدایی

    ادامه این غزل زیبا را می‌توانید به شماره ۲۶۷۲ در دیوان شمس بخوانید تا دریابید که چرا او در دفتر پنجم مثنوی توصیه می‌کند که آدمی نباید در حظوظ نفسانی غوطه‌ور شود و در همان گام نخست بر طعام آدمی انگشت تکیه و تأکید می‌نهد که «که نباید خورد و جو، هم چون خران» و توصیه می‌کند که:

                                 معده را خو کن بدان ریحان و گل                            تا بیابی حکمت و قوت رُسُل

                                 خوی معده زین گه و جُو باز کن                            خوردن ریحان و گل آغاز کن (۵/۲۴۷۵-۶)

    وی طالبان حقیقت را ارشاد می‌کند که معده قلبشان را از تناول لذّات و شهوات حیوانی پاک کنند و آن را به تناول گل معرفت و ریحان حقیقت عادت دهند.

    مولانا هشدار می‌دهد که:

                                 معده تن، سوی کهدان می‌کشد                             معده دل، سوی ریحان می‌کشد (۵/۲۴۷۷)

    منظور مولانا این است که این معده ظاهری، ما را به سوی تمتّع از لذّات و شهوات دنیوی جلب می‌کند اما معده قلبمان، ما را به سوی گل و ریحان معنوی جذب می‌کند.

    در ادامه است که او یکی از جذاب‌ترین و زیباترین ابیاتش را ارمغان اهل عرفان و معرفت می‌سازد که:

                                 هر که کاه و جو خورد، قربان شود                        هر که نور حقّ خورد، قرآن شود (۵/۲۴۷۸)

    یعنی «همان‌طور که گاو و گوسفند را ابتدا پروار می‌کنند و سپس به مسلخ می‌برند، همین‌طور اگر غایت قُصوی و مقصد اعلای تو، تمتّع حیوانی و لذّت دنیوی باشد سرانجام به مسلخ خواهی رفت و سلّاخ مرگ تو را ذبح خواهد کرد و هرکس که نور حقّ بخورد، به قرآن مبدّل می‌شود یعنی کتاب روحش مخزن اسرار و معدن انوار الهی می‌گردد پس ای طالب حقیقت بکوش تا قرآن شوی نه قربان!» (کریم زمانی، دفتر پنجم، ۱۳۷۶، ص ۶۷۹)

    مولانا بر این اعتقاد است که:

                                 نیم تو مشکست، و نیمی پُشک، هین                     هین میفزا پُشک، افزا مشک چین (۵/۲۴۷۹)

    او از مشک، کنایه دارد به جنبه معنوی انسان و پُشک نیز کنایه از جنبه مادّی اوست از همین رو هشدار می‌دهد که دمادم بر جنبه مشک وجود خود بیفزا و مبادا بر جنبه مادی و مدفوعی آن بیفزایی لذا آدمی بایستی بر این اساس، جنبه روحانی وجود خود را نیرومند سازد و آن را به تعالی رساند!

    مولوی، شرط رسیدن به ملکوت را در این می‌داند که اگر آدمی مزاج روحش از طعام‌های معنوی تغذیه کند و از طعام‌های شهوانی پرهیز کند قطعاً به روشن‌بینی و تعالی روح خواهد رسید.

    از همین رو می‌گوید که:

                                 تا تو تاریک و ملول و تیره‌ای                          دان که با دیو لعین همشیره‌ای(۱/۱۶۴۱)

    مولانا، «گرسنگی عارفانه» را بزرگ‌ترین عامل شکوفایی باطنی می‌داند که از هر دارویی برای درمان دردهای نفسانی انسان، درمانگرتر! و اصلی‌ترین کارکرد روزه و مهم‌ترین فایده «گرسنگی عارفانه» را همانا پوزبند زدن بر دهانه نفس اماره می‌داند و می‌گوید:

                                 اشکم خالی بود زندان دیو                             کش غم نان، مانع است از مکروریو

                                 اشکم پرلوت دان بازار دیو                           تاجران دیو را در وی غریو (۶/۳۷۲۶-۳۷۲۷)

    و این است اشتیاق جانانه و عاشقانه مولانا در استقبال ماه مبارک رمضان و تقدیم به شما عزیزان روزه‌دار، ربنّا گویان هنگامه ضیافت افطار و یا رب گویان عرضه پر رمز و راز سحرگاهان:

                                 آمد رمضان و عید با ماست                        قفل آمد و آن کلید با ماست

    در پایان خداوند بزرگ، این میزبان همیشه جاودان در رمضان المبارک، را از زبان امام سجاد(ع)، این زیباترین روح پرستنده، در نیایش چهل و چهارم آن عزیز عرش نشین، در ماه رمضان، می‌خوانیم که:

    «بار خدایا! بر محمد و خاندان او درود فرست و به ما شناخت برتری این ماه و بزرگداشت حرمتش را الهام فرما…

    بارالها! بر محمد و خاندان او درود فرست و این ماه را با بندگی و عبادتی که برای تو می‌کنیم، پر کن و لحظه‌های آن را با فرمانبرداری از خودت، بیارای و برای روزه‌داری در روزهای آن و نماز و زاری و خشوع و خاکساری در پیشگاهت در شب‌هایش، ما را یاری فرما تا روزش به غفلت ما و شبش به کوتاهیِ ما، گواهی ندهد.»

                                                                                                                                                 «آمین یا رب العالمین»                                                    دکتر جعفر قدیری – اداره کل ورزش و جوانان خراسان رضوی